Chính trị, Kinh tế

Mối quan hệ giữa tự do chính trị và tự do kinh tế

Tự do chính trị và tự do kinh tế có mối quan hệ với nhau không? Liệu chúng ta có thể có được tự do chính trị trước khi có tự do kinh tế không? Trong bài viết này, tôi sẽ trả lời cho cả hai câu hỏi trên.

Mối quan hệ giữa tự do chính trị và tự do kinh tế

Đầu tiên, tôi xin châm biếm những người cho rằng tự do chính trị và tự do kinh tế là hai thứ độc lập với nhau. Giống như câu hỏi triết học kinh điển con gà và quả trứng: cái nào có trước, tự do kinh tế và nền kinh tế thị trường, hay tự do chính trị và quyền con người? Sẽ có kẻ nhảy vào “phán” rằng con gà và quả trứng không có mối quan hệ gì cả, hoặc tệ hơn, con gà không thể tạo ra… quả trứng.

Mối tương quan giữa tự do thị trường và tự do xã hội là một trong những câu hỏi quan trọng nhất trong phát triển. Một nhóm những người cho rằng thị trường tự do làm gia tăng đàn áp chính trị đang dần hồi sinh cho phong trào chống lại Chủ nghĩa Tư bản.

Và để trả lời cho câu hỏi “có hay không mối quan hệ giữa tự do chính trị và tự do kinh tế?”, tôi xin trả lời rằng: “có”. Thậm chí là rất có.

Nhìn lại nước Mỹ và công cuộc “giải ảo” của Milton Friedman

Hơn 50 năm trước, khi nước Mỹ đang bị “bỏ bùa mê” bởi học thuyết Keynes, thì Milton Friedman là người đã đứng lên nhắc nhở người Mỹ về những nguyên tắc cốt lỗi đã đưa nước Mỹ trở thành quốc gia vĩ đại nhất thế giới. Đó chính là sự tự do. Sự vĩ đại đó không đến từ quyền lực, mà từ niềm tin của người dân vào những lý tưởng mà họ theo đuổi và hiến pháp Hoa Kỳ thể hiện điều đó.

Milton Friedman
Milton Friedman

Tầm nhìn của Friedman và lời hứa của Hoa Kỳ chính là đưa những khát vọng của các cá nhân lên trên khát vọng của tập thể và chính phủ. Không nên hiểu sai rằng đây là sự cổ vũ cho việc thiếu quan tâm đến phúc lợi của tập thể, mà hơn hết, tầm nhìn này vốn dĩ xuất phát từ mối quan tâm đến phúc lợi cho cả tập thể. Bởi, một xã hội với lợi ích các cá nhân được đặt lên trên lợi ích tập thể sẽ mang đến sự tốt đẹp cho tất cả mọi người; nhưng khi một xã hội đặt lợi ích tập thể lên trên lợi ích cá nhân sẽ đồng thời phá hủy cả hai.

Lập luận sâu sắc nhất của Friedman chính là chứng minh mối liên kết chặt chẽ giữa tự do kinh tế và tự do chính trị.

Trong buổi trao đổi với Young America’s Foundation, ông nói: “Tôi sẽ là người đầu tiên đứng dậy và nói rằng tôi thách họ (những người cho rằng tự do chính trị và tự do kinh tế là hai thứ tách biệt nhau) tìm được quốc gia nào có mức độ tự do dân sự và tự do chính trị cao mà không sử dụng chủ nghĩa tư bản và thành phần kinh tế tư nhân làm chủ đạo trong cơ cấu kinh tế”.

“Tuy nhiên, tự do chính trị cũng có thể là kẻ thù của tự do kinh tế. Thực tế, hầu hết những thuộc địa của Anh khi giành được độc lập đều có tự do chính trị, nhưng sau lại thành ra kiểu độc tài và đa phần có nền kinh tế xã hội chủ nghĩa. Vì thế, dù có tự do chính trị nhưng người dân không có cái nhìn đúng thì họ sẽ bỏ phiếu phản đối tự do kinh tế.” – ông khẳng định.

Kinh tế không chỉ vượt trội hơn chính trị, nó còn quyết định cả thể chế chính trị

Trong cuốn Capitalism and Freedom, chương Mối quan hệ giữa tự do chính trị và tự do kinh tế, Friedman đã giải thích tại sao không thể tồn tại một xã hội có tự do chính trị mà không có tự do kinh tế. Ông chỉ trích quan điểm cho rằng chính trị và kinh tế là hai thứ tách biệt, bất cứ hệ thống chính trị và hệ thống kinh tế nào cũng đều có thể kết hợp với nhau. Ông gọi lập luận trên là “sự dối trá” và cho rằng tự do chính trị và tự do kinh tế có một mối liên hệ mật thiết. Mặc dù ông thừa nhận khả năng tồn tại của một nền kinh tế tự do cùng một xã hội bị đàn áp chính trị; nhưng ngược lại, ông cho rằng không thể tồn tại một xã hội tự do về chính trị mà không có tự do về kinh tế. Về mặt lịch sử lẫn logic, tự do chính trị không thể tách rời khỏi tự do kinh tế.

Tự do kinh tế góp phần thúc đẩy tự do chính trị

Friedman giải thích rằng tự do kinh tế không chỉ là một phần tối quan trọng của quyền tự do cá nhân, mà nó còn rất quan trọng trong việc thúc đẩy tự do chính trị.

Tự do chính trị nghĩa là không có sự cưỡng ép của một người bởi những người xung quanh. Mối đe dọa cơ bản đối với sự tự do là quyền lực cưỡng ép ở trong tay một quốc vương, nhà độc tài, một ông trùm, hay một đa số nhất thời. Bằng cách loại bỏ sự kiểm soát của thế lực chính trị lên các tổ chức hoạt động kinh tế, thị trường sẽ được giải phóng khỏi quyền lực cưỡng chế đó. Điều này cho phép sức mạnh kinh tế trở thành thứ kiểm soát quyền lực chính trị hơn là sự củng cố cho chính nó” – Milton Friedman.

Ông còn vạch ra các vấn đề của chính phủ trong việc kiểm soát các nguồn lực, đặc biệt là kiểm soát truyền thông – thứ tiếp tay cho sự đàn áp những tiếng nói đối lập. Không hề dùng biện pháp nói giảm nói tránh, Friedman phơi bày những sự thật rằng bàn tay chính trị đang kiểm soát các lĩnh vực kinh tế, từ việc gây khó khăn cho công tác gây quỹ và sự nhập nhằng trong những bài phát biểu để khiến chính phủ và những người đấu tranh cho tự do ngôn luận trở nên chống đối nhau, thậm chí cho đến việc kiếm kế sinh nhai. Friedman kết luận rằng khi quyền lực kinh tế rơi vào tay chính phủ thì hoàn toàn không thể duy trì được nền chính trị tự do đúng nghĩa.

Chính phủ càng có quyền lực kinh tế, người dân càng mất tự do chính trị

Phân tích của Friedman vẫn đúng cho đến ngày nay, chúng ta có thừa các ví dụ để dẫn chứng cho việc chính phủ càng nhúng tay vào nền kinh tế thì càng phá hủy nền chính trị tự do. Không đâu khác, đó chính là Việt Nam. Sau công cuộc đổi mới từ năm 1986, thay vì chuyển sang nền kinh tế thị trường, Việt Nam đi theo cái được gọi là “nền kinh tế thị trường định hướng Xã hội Chủ nghĩa” với các doanh nghiệp nhà nước độc quyền trong các lĩnh vực then chốt. Tệ hơn là sự tham gia làm kinh tế của tập đoàn quân đội, một tổ chức có quyền lực chính trị cực lớn đủ sức thao túng cả thị trường. Điều đó phản ánh qua chỉ số tự do kinh tế của Việt Nam hiện nay đang thấp nhất khu vực. Ta có thể thấy, cho đến nay Việt Nam vẫn chưa thể có tự do chính trị.

Tại sao chính phủ không nên nhúng tay vào nền kinh tế?

Nguyên nhân gốc rễ của sự can thiệp của chính phủ vào nền kinh tế là niềm tin sai lầm rằng chính phủ có thể cải thiện đời sống của người dân bằng cách đưa ra các quyết định kinh tế cho chúng ta. Nhưng về bản chất, sự can thiệp đó là cưỡng ép sự tự nhiên vốn có của thị trường. Đây là lần thứ n tôi xin trích lại câu nói của Ronald Reagan: “Chính phủ không phải là giải pháp cho vấn đề của chúng ta. Chính phủ mới chính là vấn đề”.

Chính phủ mới chính là vấn đề
Chính phủ mới chính là vấn đề

Có một nguyên tắc luôn đúng khi nói đến sự phụ thuộc vào chính phủ: khi chính phủ ngày một lớn, nó sẽ càng quyết định ai xứng đáng nhận được bao nhiêu. Đây là thứ quyền lực luôn được sử dụng để bảo vệ quyền lợi cho nhóm có cùng quan điểm với chính phủ. Và những người có “quan điểm sai” sẽ buộc phải từ bỏ những giá trị mình theo đuổi để phục vụ cho lợi ích quốc gia (thực tế chỉ là lợi ích của một nhóm người nắm giữ quyền lực).

Những chính trị gia thiên tả thường kêu than về sự mất cân bằng quyền lực giữa các nhóm/thành phần trong xã hội. Các phe phái đấu đá nhau để tranh giành lợi ích nhóm nhưng họ quên rằng sự mất cân bằng quyền lực lớn nhất trong một quốc gia đó chính là giữa người dân và chính phủ. Khi chính phủ càng nắm nhiều quyền kiểm soát thì người dân sẽ càng trở nên bất lực.

Đó không phải là triết lý của Chủ nghĩa Xã hội sao? Người dân làm việc cho chính phủ, chính phủ thì quyết định chúng ta được phép giữ lại bao nhiêu. Những lời mị dân cũ rích về “thuế phí nhằm phục vụ cho người dân” luôn được rêu rao bởi các chính phủ. Chúng ta cần hiểu rằng, mỗi khi chính phủ nói rằng họ muốn động viên ngân sách từ thuế nghĩa là họ đang tuyên bố: “Đưa tiền đây hoặc ngồi tù”.

Một trong những “chiêu bài” phổ biến nhất đó là ép buộc cả xã hội tham gia chương trình an sinh xã hội từ chính phủ, thứ được đặt ra như một khoản tiết kiệm hưu trí và chăm sóc sức khỏe, nhưng đúng hơn đây là một kiểu mô hình Ponzi vay tiền từ người này để trả nợ cho người kia. Không có tài sản tạo ra lợi nhuận để trả cho các kế hoạch phân phối của cải, chương trình chỉ đơn thuần là lời hứa của chính phủ rằng họ sẽ buộc người khác trả tiền cho bạn trong tương lai khi bạn đang phải trả tiền cho người khác ở hiện tại. Những chương trình này được duy trì bởi lực lượng cảnh sát, và do đó, những người nhìn ra được bản chất của chương trình an sinh xã hội đều hiểu rằng họ đang miễn cưỡng đóng thuế chỉ để không phải ngồi tù.

Kết luận

Tự do chính trị và tự do kinh tế có mối quan hệ khá phức tạp, một số người lợi dụng điều này để mập mờ về các khái niệm để ngụy biện rằng tự do chính trị và tự do kinh tế là hai vấn đề không liên quan nhau. Xin nhắc lại, kinh tế và chính trị chưa bao giờ tách biệt nhau. Friedman từng tuyên bố rằng “Chủ nghĩa Tư bản là điều kiện cần cho tự do chính trị”. Vì thế, nếu xu hướng kiểm soát các hoạt động kinh tế của chính phủ ngày càng tăng, thì mãi người dân không thể có tự do chính trị.

Muốn có tự do chính trị? Trước hết hãy có tự do kinh tế.

Chia sẻ bài viết:

Leave a Reply

avatar
1000
  Đăng ký  
Thông báo cho tôi khi có