Kinh tế

Giải mã nền văn minh của người Maya

Hẳn rất nhiều người đã từng nghe qua về nền văn minh của người Maya, một trong những nền văn minh cổ đại phát triển thần kỳ và bí ẩn nhất lịch sử nhân loại. Không cần dùng đến phương tiện hiện đại, người Maya có thể tính được 1 năm có 365.242 ngày (trong khi phương pháp hiện đại cho ra 365.2422 ngày), tính được chu kỳ quay quanh Mặt Trời của sao Kim là 584 ngày (phương pháp hiện đại cho ra 583.92 ngày); họ còn tạo ra khái niệm về số 0 từ năm 357 sau CN (đi trước người châu Âu khoảng 900 năm), hay thậm chí còn biết dùng đến bánh xe, thuốc tê, xăm mình, tinh luyện cao su, xây kim tự tháp, v.v.

Số ngày trong năm mà người Maya tính được gần như chính xác tuyệt đối

Giới khoa học ngày nay vẫn chưa thể lý giải được vì sao người Maya có thể đạt được những thành tựu vượt thời đại như vậy. Một số người đặt ra các giả thiết siêu nhiên về sự tác động của một thế giới bên ngoài. Có phải như vậy không? Tại sao nền văn minh Maya phát triển mạnh mẽ như vậy? Thực ra tôi cũng không biết đâu, vì nếu biết thì tôi đã không ngồi đây viết những dòng linh tinh như vậy. Tuy nhiên, có một sự thật rằng người Maya đã sớm làm quen với việc giao thương buôn bán, và những nền tảng cơ bản nhất của thị trường đã dần xuất hiện tại đây.

Nền kinh tế của người Maya

Từ xa xưa, người Maya đã thiết lập một hệ thống thương mại tiên tiến bao gồm những tuyến thương mại ngắn, trung, và dài cùng một thị trường sôi động cho việc trao đổi hàng hóa và nguyên vật liệu. Để đi đến kết luận đó, các nhà nghiên cứu hiện đại đã dùng nhiều phương pháp khác nhau từ việc khai quật, giải mã những hình ảnh trên các vật dụng đồ gốm, tài liệu lịch sử, thậm chí dùng đến các nghiên cứu vân tay từ những hiện vật như đá vỏ chai (obsidian), v.v. khi tìm hiểu về nền kinh tế Maya.

Người Maya không sử dụng “tiền” theo nghĩa hiện đại: nghĩa là không có bất cứ hình thức lưu hành chung nào được chấp nhận trong cộng đồng. Ngay cả những mặt hàng có giá trị như hạt cacao, muối, vàng cũng có những giá trị quy đổi khác nhau tại những vùng khác nhau, thông thường giá trị của chúng được “đôn” lên khi càng cách xa nơi chúng được bán lần đầu. Hàng hóa thương mại được người Maya chia làm hai loại: hàng quý hiếm và mặt hàng thiết yếu. Hàng quý hiếm là những thứ như ngọc bích, vàng, đồng, đồ gốm cao cấp, vật tế lễ và những thứ được xem là biểu tượng của giới thượng lưu Maya. Các mặt hàng thiết yếu bao gồm lương thực, quần áo, dụng cụ, đồ gốm thường, muối, v.v.

Sản xuất các mặt hàng thiết yếu và tiến hành giao thương

Các thành phố cổ của người Maya đã sớm bắt đầu sản xuất các mặt hàng thiết yếu. Các mặt hàng nông nghiệp cơ bản như ngô, đậu, và bí đã trở thành ngành sản xuất chính của đa phần người Maya. Họ sử dụng phương thức canh tác nương rẫy để trồng trọt trên những thửa ruộng bị bỏ hoang. Những mặt hàng thiết yếu khác (như vật dụng bằng gốm trong nhà bếp) được làm tại nhà hoặc tại các hội sản xuất. Sau này, khi các thành phố Maya bắt đầu lớn mạnh và ngành sản xuất lương thực ngày càng phát triển, họ đã tiến thêm một bước rất xa đó là: trao đổi hàng hóa.

Maya – một trong những nền văn minh bí ẩn nhất lịch sử nhân loại

Những mặt hàng như muối và công cụ bằng đá được sản xuất tại một số khu vực nhất định và bán cho những nơi cần chúng. Những làng chài ven biển cũng dần tham gia vào việc trao đổi các mặt hàng thủy hải sản.

Sản xuất các mặt hàng quý hiếm và tiến hành giao thương

Các mặt hàng quý hiếm đã sớm được buôn bán nhộn nhịp trong xã hội Maya từ giữa thời kỳ Tiền Cổ (khoảng năm 1,000 TCN). Họ đã biết sản xuất vàng, đồng, ngọc bích, đá vỏ chai và nhiều nguyên liệu thô khác. Những di tích khảo cổ về những mặt hàng này đã được tìm thấy ở khắp mọi nơi trong cộng đồng người Maya, điều đó cho thấy một hệ thống thương mại rộng lớn đã thực sự phát triển tại đây. Nổi tiếng nhất phải kể đến là bức tượng chạm khắc bằng ngọc bích Vị thần Mặt TrờiKinich Anau được tìm thấy ở địa điểm khảo cổ Altun Ha, thuộc quốc gia Belize ngày nay và nguồn ngọc bích gần nhất chỉ cách Guatemala (ngày nay) vài dặm, nơi gần với thành phố Quiriguá của người Maya.

Buôn bán đá vỏ chai

Đá vỏ chai hay hắc diện thạch (obsidian) là một dạng thủy tinh tự nhiên hình thành từ dung nham phun trào của núi lửa, có màu lục sẫm đến đen tùy theo lượng tạp chất chứa trong nó. Đối với người Maya, đá vỏ chai rất có giá trị, họ dùng chúng làm trang sức, vũ khí, và cho các nghi lễ. Trong tất cả món hàng thương mại được người Maya ưa chuộng, đá vỏ chai là thứ quan trọng nhất xây dựng nên các tuyến giao thương và thúc đẩy trao đổi mua bán. Mặc dù đá vỏ chai chỉ được tìm thấy tại một vài cộng động nhỏ người Maya nhưng việc “điều tra” nguồn gốc của chúng dễ hơn nhiều so với vàng. Chẳng hạn, đá vỏ chai từ một địa điểm cụ thể sẽ có một màu sắc riêng biệt (như tại Pachuca thì có màu lục nhạt) và chứa các nguyên tố hóa học đặc trưng tại vùng đất đó hay tại nơi chúng được khai thác.

Hình ảnh về đá vỏ chai hay còn gọi là hắc diện thạch

Với những nghiên cứu và bằng chứng khảo cổ về đá vỏ chai, có thể nói, hoạt động thương mại của người Maya đã gây sửng sốt đối với hầu hết con người hiện đại ngày nay.

Đẩy mạnh nghiên cứu nền kinh tế của người Maya

Các nhà nghiên cứu vẫn đang tiếp tục tìm hiểu về nền kinh tế và hệ thống thương mại của người Maya. Cùng những phương tiện hiện đại, họ tiến hành nhiều cuộc nghiên cứu tại những nơi người Maya đã từng sinh sống, những phát hiện mới đã làm các nhà khoa học đi từ bất ngờ này đến bất ngờ khác.

Chunchucmil, bang Yucatan, Mexico (ngày nay) là nơi mà nhiều nhà khoa học từng đặt nghi vấn rằng đã từng tồn tại một “thị trường”. Các mẫu đất lập tức được xét nghiệm và kết quả cho thấy một lượng lớn hợp chất hóa học tồn tại trong lòng đất, cao gấp 40 lần những khu vực xung quanh. Điều đó chứng tỏ rằng hoạt động mua bán thực phẩm từng rất thịnh hành tại đây: các nhà khoa học giải thích rằng các hợp chất này hình thành do các mẫu thực phẩm phân xã xuống đất. Một vài nhà khoa học khác vẫn đang tìm hiểu về những món đồ chế tác từ đá vỏ chai của người Maya và ý nghĩa của nó trong hoạt động giao thương.

Những câu hỏi chưa thể giải đáp

Các nhà nghiên cứu vẫn đang tiếp tục tìm hiểu về mô hình kinh doanh và nền kinh tế của người Maya, song, vẫn còn nhiều câu hỏi được đặt ra vẫn chưa tìm được lời giải đáp: Liệu đó là kết quả của hệ thống thị trường tự do hay chỉ là do các thương gia được yêu cầu phải đến những địa điểm cụ thể để trao đổi theo đơn đặt hàng của tầng lớp giàu có? Địa vị của những người thợ thủ công lành nghề trong xã hội Maya như thế nào? Có phải mạng lưới thương mại Maya sụp đổ cùng thời điểm với nền văn minh Maya vào khoảng năm 900 sau CN? Đến nay, lời giải cho những câu hỏi trên vẫn đang là tranh cãi giữa những học giả nghiên cứu về nền văn minh cổ đại này.

Vậy bài viết này nhằm mục đích gì?

Nền kinh tế và thương mại của người Maya vẫn còn là bí ẩn lớn vì những ghi chép của họ về hoạt động thương mại rất ít, họ có xu hướng ghi lại những cuộc chiến tranh và cuộc sống của các nhà lãnh đạo hơn là về mô hình kinh doanh của mình.

Như đã nói, tôi cũng không biết tại sao nền văn minh Maya lại đạt được những thành tựu vĩ đại như vậy. Có phải bộ tộc Maya sở hữu bộ óc siêu phàm? Hay thực sự tồn tại tác động từ một thế lực nào đó như các giả thiết siêu nhiên? Vẫn chưa thể giải thích được. Nhưng có một sự thật chắc chắn rằng: sự phát triển của nền văn minh rực rỡ đó đã song hành với một hệ thống thương mại vô cùng tiên tiến. Và sự “trùng hợp” đó vẫn đang tồn tại trong những quốc gia hiện đại ngày nay: những quốc gia văn minh nhất cũng là những quốc gia có tự do kinh tế cao nhất, còn những quốc gia hạn chế các quyền tự do kinh tế đều trở nên lạc hậu, kém phát triển.

Và bài viết này chỉ nhằm giúp mọi người có thêm một ví dụ nữa về mối quan hệ giữa tự do và phát triển.

Chia sẻ bài viết:

Leave a Reply

avatar
1000
  Subscribe  
Thông báo cho tôi khi có